Κέντρο Αρχαιομουσικολογίας

Αρχική » Έρευνα » Διονυσίου, Τέχνη Μουσική – Βιβλιοπαρουσίαση

Διονυσίου, Τέχνη Μουσική – Βιβλιοπαρουσίαση

Προσεχώς

Δεν βρέθηκαν events για το άμεσο μέλλον

Αρχείο

Τερζής, Χρήστος (2010) Διονυσίου <Τέχνη Μουσική>. Εισαγωγή – Κείμενο – Μετάφραση – Σχόλια. Κριτική έκδοση. (Βιβλιοθήκη Α. Μανούση, 11). Αθήνα: Κέντρον Ερεύνης της Ελ­ληνι­κής και Λατινικής Γραμματείας της Ακαδημίας Αθηνών. Σελ. xxvi + 194* + 317. ISBN: 978-960-404-175-6. Τιμή: 38€

Εισαγωγικά

ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΕΧΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗΤο ανωτέρω πόνημα αποτελεί κριτική έκδοση μίας πραγματείας με αντικείμενο την «κανονική θεωρία» της αρχαίας ελληνικής αρμονικής επιστήμης (όπως αποδεικνύεται), με τίτλο <Τέχνη μουσική>. Η πραγματεία διασώζεται σε 23 χειρόγραφα (τέλη 12ου-16ος αἰώνας), την συνέγραψε κάποιος ονόματι Διονύσιος (όπως αποδεικνύεται) τον 10ο αιώνα (όπως αποδεικνύεται) και την αφιέρωσε στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ζ΄ τον Πορφυρογέννητο. Η έκδοση του εν λόγω κειμένου συνοδεύεται από κριτικό υπόμνημα, κριτικές παρατηρήσεις, νεοελληνική μετάφραση, ερμηνευτικό σχολιασμό, προλεγόμενα, ευρετήρια (verborum, nominum antiquorum, scriptorum, locorum, auctorum recentiorum), επεξηγηματικούς πίνακες και βιβλιογραφικό κατάλογο.

Ιστορικό της μελέτης της εν λόγω πραγματείας 

Η εν λόγω πραγματεία εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1841 από τον Friedrich Bellermann[1], ο οποίος χρησιμοποίησε 5 χειρόγραφα. Η έκδοση δεν είναι κριτική και το κείμενο δεν αποκαταστάθηκε σε αρκετά σημεία του, το απέδωσε δε (εσφαλμένα) στον Βακχείο Γέροντα, συγγαφέα της πραγματείας με τίτλο Εισαγωγή τέχνης μουσικής, που προηγείται αυτής του Διονυσίου στις πηγές. Έκτοτε, αμφισβητήθηκε η απόδοση από τον Bellermann της εν λόγω πραγματείας στον Βακχείο, και προτάθηκε το όνομα του Διονυσίου ως πιθανού συγγραφέα,[2] όμως ποτέ μέχρι σήμερα η θέση αυτή δεν αποδείχθηκε. Ο Jan (1890), αποδέχθηκε την απόδοση στον Διονύσιο, τον θεώρησε σύγχρονο του Βακχείου (εσφαλμένα), και τον τοποθέτησε στον 4ο μΧ αιώνα. Στήριξε την πρότασή του αυτή στην άποψη (εσφαλμένη) ότι ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος, ο οποίος αναφέρεται σε επίγραμμα στο τέλος της πραγματείας, πρέπει να είναι ο Κων/νος ο Μέγας, του 4ου μΧ αιώνα. Τη θέση του αυτή στήριξε στην εκτίμησή του (εσφαλμένη) ότι το μέτρο των στίχων του επιγράμματος είναι το ιαμβικό τρίμετρο. Οι Schmid & Stählin (1924) χαρακτηρίζουν (εσφαλμένα) τους στίχους του επιγράμματος ως βαβρίους σκάζοντες. Θεωρούν (εσφαλμένα) ότι στα μετρικά παραδείγματα της πραγματείας του Βακχείου υπάρχει ταύτιση τόνου και ictus (φαινόμενο που παρατηρείται μετά τον 3ο αιώνα), πράγμα το οποίο τους οδηγεί στο (ορθό!) συμπέρασμα ότι ο Κωνσταντίνος του επιγράμματος είναι ο Πορφυρογέννητος, θέση η οποία όμως δεν στηρίζεται σε αποδεκτή επιχειρηματολογία. Ο Pöhlmann (1973) ονομάζει (σωστά, αλλά χωρίς τεκμηρίωση) τους στίχους του επιγράμματος βυζαντινούς 12-σύλλαβους, υιοθετεί δε την άποψη ότι ο αναφερόμενος Κωνσταντίνος είναι ο Πορφυρογέννητος του 10ου αιώνα. Ο Cameron (1984) τεκμηριώνει τον χαρακτηρισμό των στίχων του επιγράμματος ως βυζαντινών 12-συλλάβων.

Πορίσματα της παρούσας μελέτης

1. Η πατρότητα της πραγματείας

Αποδεικνύεται βάσει παλαιογραφικών κριτηρίων ότι το αρχέτυπο περιείχε το όνομα του Διονυσίου τόσο στη θέση του τίτλου της πραγματείας όσο και στη θέση της σφαγίδας της: ο μεν ένας κλάδος της παράδοσης δίδει το όνομα του Διονυσίου και στις δύο αυτές θέσεις, ο δε δεύτερος, στη μεν θέση του τίτλου αφήνει κενό χώρο ίσο προς το μέγεθος της λέξης ‘Διονυσίου’, ενώ στη θέση της σφραγίδας παραθέτει το επίγραμμα, σύμφωνα με το οποίο ο αυτοκράτορας Κων/νος ανέθεσε στον Διονύσιο τη συγγραφή της πραγματείας.

2. Η χρονολόγηση της πραγματείας

Αποδεικνύεται βάσει ενδοκειμενικών κριτηρίων (ερμηνεία των λεγομένων στο επίγραμμα) ότι μόνον ο Διονύσιος είναι σύγχρονος του Κων/νου του επιγράμματος. Το μέτρο μεν του επιγράμματος (βυζαντινοί 12-σύλλαβοι) εισήχθη στη βυζαντινή ποιητική τον 7ο αιώνα, άρα ο αναφερόμενος στο επίγραμμα Κων/νος, δεν μπορεί να είναι προγενέστερος του 7ου αιώνα (terminus post quem). Αποκλείεται, συνεπώς, ο Κων/νος ο Μέγας. Από την εξέταση δε της χειρόγραφης παράδοσης (στέμμα) της πραγματείας προκύπτει ότι το αρχέτυπο ανήκει στον 10ο αιώνα (terminus ante quem). Άρα, ο Διονύσιος δεν μπορεί να είναι μεταγενέστερος του 10ου αιώνα. Συνεπώς, ο Κωνσταντίνος είναι ένας από τους αυτοκράτορες με αυτό το όνομα που βασίλεψαν στην περίοδο 7ος-10ος αιώνας. Από τους πέντε βασιλείς (Γ΄, Δ΄ ο Πωγωνάτος, Ε΄ ο Κοπρώνυμος, Στ΄, Ζ΄ ο Πορφυρογέννητος), προτείνεται ο τελευταίος, ως ο κατ’ εξοχήν λάτρης των γραμμάτων, των επιστημών και των τεχνών (Τὸν παμμέγιστον δεσπότην Κωνσταντῖνον / σοφὸν ἐραστὴν δείκνυσι τεχνημάτων. / Τὸν τῶν ἁπάντων γὰρ σοφῶν παιδευμάτων / ἐφευρετήν τε καὶ δότην πεφυνότα / ταύτης [τῆς μουσικῆς] προσῆκεν οὐδαμῶς εἶναι ξένον – απόσπασμα από το επίγραμμα).

3. Ένταξη της πραγματείας στον κλάδο της κανονικής θεωρίας

Αποδεικνύεται ότι η εν λόγω πραγματεία, όπως καθαρά προκύπτει από το περιεχόμενό της, ανήκει στον κλάδο της αρμονικής επιστήμης τον γνωστό ως «κανονική θεωρία» (βασισμένη στον μονόχορδο κανόνα). Μάλιστα, πρόκειται για τον μόνο σωζόμενο ολοκληρωμένο (μη αποσπασματικό) φορέα της κανονικής θεωρίας.

4. Χρονολόγηση της πηγής του συγγραφέα

Αποδεικνύεται ότι η κανονική θεωρία, η οποία πρωτοεμφανίστηκε τον 3ο πΧ αιώνα, άκμασε στην περίοδο 1ος πΧ-1ος μΧ, καθόσον στο διάστημα αυτό εντοπίζεται η πλειονότητα των σωζόμενων κανονικών αποσπασμάτων (Πτολεμαΐς, Θράσυλλος, Άδραστος, Δίδυμος, Παναίτιος). Συγκρίνοντας τη διάταξη της ύλης στην πραγματεία του Διονυσίου και στα εν λόγω αποσπάσματα, φαίνεται καθαρά ότι η πηγή του Διονυσίου εντάσσεται στην περίοδο ακμής της κανονικής επιστήμης (1ος πΧ-1ος μΧ).

5. Δημιουργία στέμματος της παράδοσης της πραγματείας

Μελετήθηκαν παλαιογραφικά και κωδικολογικά και τα 23 σωζόμενα χειρόγραφα, τα οποία περιέχουν την πραγματεία. Για ορισμένα χειρόγραφα προτείνονται για πρώτη φορά ονόματα γραφέων· ορισμένα επαναχρονολογούνται. Επ’ ευκαιρία, συγκεντρώνεται το σύνολο των πληροφοριών για κάθε χειρόγραφο (περιεχόμενο, ιστορία του κώδικα, γραφείς, χρονολόγηση, βιβλιογραφία· βλ. σελ. 93*-135*). Από το σύνολο των χειρογράφων, μέσω της διαδικασίας eliminatio codicum descriptorum (βλ. σελ. 136*-188*), επελέγησαν τρία χειρόγραφα και μία έκδοση (έμμεση παράδοση, Βρυέννιος, Jonker 1970), ως φορείς των αρχαιότερων γραφών του κειμένου (βλ. στέμμα, σελ. 189*).

6. Πρόταση αποκατεστημένου κειμένου και συνοδευτικού υλικού

Το κείμενο εκτίθεται παράλληλα με νεοελληνική μετάφραση και κριτικό υπόμνημα. Προτείνεται με τεκμηρίωση νέα διαίρεση της ύλης της πραγματείας, άλλη από εκείνην του Bellermann 1841, σε επί μέρους κεφάλαια και παραγράφους, βάσει των περιεχόμενων νοημάτων. Τα κείμενα συνοδεύονται από δύο σώματα σχολίων: 1) κριτικές παρατηρήσεις πάνω σε θέματα ανασύνθεσης ή/και αποκατάστασης του κειμένου και 2) ερμηνευτικά των μουσικολογικών και εν γένει πραγματολογικών ζητημάτων που θίγει ο συγγραφέας.

Εκτίμηση

Το πόνημα του Χρήστου Τερζή, Διονυσίου <Τέχνη Μουσική>, έκδοση του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής και Λατινικής Γραμματείας της Ακαδημίας Αθηνών, αποτελεί άρτια και μεθοδική μελέτη της εν λόγω πραγματείας. Και οι δύο συνιστώσες της μελέτης, η φιλολογική (παλαιογραφία, κωδικολογία, κριτική κειμένου) και η μουσικολογική (θεωρία, ακουστική, οργανολογία, μαθηματικά, φιλοσοφία), έτυχαν εξαντλητικής επεξεργασίας από τον μελετητή, και το αποτέλεσμα είναι, ομολογουμένως, μία εξαίρετη διεπιστημονική (φιλολογική και αρχαιομουσικολογική) εργασία.

Στέλιος Ψαρουδάκης
Επίκουρος Καθηγητής
της Αρχαίας Ελληνικής Μουσικής
Τμήμα Μουσικών Σπουδών
Πανεπιστήμιο Αθηνών


[1] Bellermann, Johann Friedrich (ed.) (1841) Ἀνωνύμου σύγγραμμα Περὶ μουσικῆς. Βακχείου τοῦ Γέροντος Εἰσαγωγὴ τέχνης μουσικῆς. Anonymi scriptio De musica. Bacchii Senioris Introductio artis musicae. Berlin: Forstner.

[2] Bergk 1859; Jan 1890 κ.ά.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s